Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) tarafından yayımlanan son raporlara göre, dünya genelindeki zorla yerinden edilmiş insan sayısı son on yılda ilk kez düşüş gösterdi. Geçtiğimiz yılın sonunda bu kategorideki insan sayısı 117,8 milyona gerileyerek bir önceki yıla göre yaklaşık %4'lük bir azalma kaydetti. İlk bakışta olumlu bir gelişme gibi görünen bu düşüş, ne yazık ki daha karanlık bir gerçeği gizliyor: Zira bu azalmanın önemli bir kısmı, mültecilerin ve yerinden edilmiş kişilerin son derece olumsuz ve güvencesiz koşullarda evlerine geri dönmek zorunda kalmasından kaynaklanıyor.
UNHCR'ın "Global Trends in Forced Displacement 2023" raporu, bu düşüşün arkasındaki karmaşık dinamikleri gözler önüne seriyor. Raporda belirtildiğine göre, geri dönüşlerin çoğu gönüllülük esasına dayanmaktan ziyade, baskı, kaynak eksikliği veya ev sahibi ülkelerdeki kötüleşen koşullar nedeniyle gerçekleşiyor. Örneğin, Sudan'daki çatışmalar veya Afganistan'daki ekonomik zorluklar gibi faktörler, insanların evlerine dönmeye zorlandığı, ancak döndüklerinde de temel hizmetlere, güvenliğe ve geçim kaynaklarına erişimde ciddi sıkıntılar yaşadığı durumlar yaratıyor. Bu durum, uluslararası koruma sistemlerinin etkinliği hakkında ciddi sorular ortaya çıkarıyor.
Uzmanlar, zorunlu göçmen sayısındaki bu düşüşün, küresel insani krizin hafiflediği anlamına gelmediğini vurguluyor. Tam aksine, bu durum, ev sahibi ülkelerin artan yükler karşısında geri gönderme politikalarını sıkılaştırması veya mültecilerin kendileri için daha az güvenli olan bölgelere dönmekten başka çare bulamaması gibi temel sorunlara işaret ediyor. Uluslararası hukuk ve insani prensipler, geri dönüşlerin güvenli, onurlu ve gönüllü olması gerektiğini şart koşarken, mevcut tablo bu ilkelerin ihlal edildiğini gösteriyor. Bu tür geri dönüşler, uzun vadede yeni çatışma döngülerine veya daha derin insani krizlere yol açma potansiyeli taşıyor.
Küresel Zorunlu Göçün Arka Planı ve Türkiye Bağlantısı
Zorunlu göç olgusu, İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde küresel bir sorun olarak ortaya çıkmış ve UNHCR gibi kurumların kurulmasına yol açmıştır. Ancak son on yılda, özellikle Suriye, Afganistan, Myanmar, Ukrayna ve son dönemde Sudan ve Gazze'deki çatışmalar nedeniyle zorla yerinden edilen insan sayısı rekor seviyelere ulaşmıştı. 2022 yılı sonunda bu sayı 120 milyonu aşarak zirve yapmıştı. Bu bağlamda, 117,8 milyonluk mevcut sayı hala inanılmaz derecede yüksek olup, dünya nüfusunun %1'inden fazlasına tekabül etmektedir. Bu kişiler arasında mülteciler, sığınmacılar, ülke içinde yerinden edilmiş kişiler (IDP'ler) ve vatansızlar bulunmaktadır.
Bu küresel tablonun İspanya ve Türkiye gibi ülkelerle de doğrudan bağlantısı bulunmaktadır. İspanya, özellikle Kuzey Afrika ve Latin Amerika'dan gelen göçmenler ve sığınmacılar için önemli bir geçiş ve varış noktasıdır. Barselona gibi büyük şehirler, sığınmacılara yönelik destek programları yürütse de, genel olarak İspanya da Avrupa Birliği'nin göç politikaları çerçevesinde geri gönderme ve sınır kontrolü konusunda baskılarla karşı karşıyadır. Bu durum, İspanya'nın da zorunlu geri dönüşlerin etik boyutunu sorgulamasına neden olmaktadır.
Türkiye ise dünya genelinde en fazla mülteciye ev sahipliği yapan ülke konumundadır; özellikle Suriye'deki iç savaştan kaçan milyonlarca Suriyeliye geçici koruma sağlamaktadır. Küresel sayılardaki bu düşüşün Türkiye'deki mülteci nüfusuna doğrudan bir etkisi olup olmadığı merak konusudur. Türkiye de son yıllarda Suriyelilerin "gönüllü" geri dönüşlerini teşvik etmeye yönelik adımlar atmakta, ancak bu geri dönüşlerin ne kadarının gerçekten gönüllü olduğu ve Suriye'deki mevcut koşulların güvenli bir dönüşe ne kadar elverişli olduğu uluslararası alanda tartışılmaktadır. Bu durum, Türkiye'nin de küresel zorunlu göç trendlerinden ve uluslararası koruma standartlarından etkilendiğini ve bu konuda önemli bir aktör olduğunu göstermektedir.
Sürdürülebilir Çözümler ve Geleceğe Yönelik Etkiler
Zorunlu göçmen sayısındaki düşüşün nedenleri derinlemesine incelendiğinde, uluslararası toplumun karşı karşıya olduğu zorluklar daha net anlaşılmaktadır. Bu düşüş, bir başarı hikayesi olmaktan ziyade, insan hakları ve uluslararası koruma mekanizmalarının kırılganlığını ortaya koyan bir uyarı işareti olarak yorumlanmalıdır. Güvenli olmayan ve onurdan yoksun geri dönüşler, sadece bireylerin yaşamlarını riske atmakla kalmaz, aynı zamanda çatışma bölgelerinde istikrarsızlığı artırarak yeni göç dalgalarına zemin hazırlayabilir.
Gelecekte, bu tür düşüşlerin gerçekten olumlu bir gelişme olarak kabul edilebilmesi için, geri dönüşlerin tamamen gönüllü, güvenli ve onurlu koşullarda gerçekleşmesi gerekmektedir. Bu da, çatışmaların kök nedenlerinin ele alınması, barışın tesisi, insan haklarının korunması ve geri dönenlere yönelik kapsamlı entegrasyon ve kalkınma programlarının hayata geçirilmesiyle mümkün olacaktır. Uluslararası işbirliği ve sorumluluk paylaşımı, bu küresel insani krizin sürdürülebilir bir şekilde çözülmesi için hayati önem taşımaktadır. Aksi takdirde, zorunlu göçmen sayısındaki bu tür "azalmalar", sadece daha büyük bir insani trajedinin habercisi olmaya devam edecektir.
