Amerika Birleşik Devletleri'nin Donald Trump yönetimi döneminde Suudi Arabistan ile nükleer enerji alanında imzaladığı bir anlaşma, uluslararası toplumda ciddi endişelere yol açıyor. Anlaşma, Suudi Arabistan'ın kendi topraklarında uranyum zenginleştirmesine olanak tanıyor ve bu durum, Orta Doğu'da nükleer silahların yayılması riskini artırabileceği gerekçesiyle tartışmalara neden oluyor. Özellikle, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) gibi diğer üçüncü ülkelerle yapılan benzer anlaşmalardan farklı olarak, bu yeni mutabakatta Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) denetçilerine tam erişim ve sıkı güvenlik maddelerinin bulunmaması dikkat çekiyor. Bu durum, küresel nükleer güvenlik mimarisinin zayıflamasına ve "güçlünün veya zenginin yasasının" hüküm sürdüğü bir dünya düzenine doğru kayışa işaret ediyor.
Anlaşmanın detaylarına göre, metinde "yüksek nükleer güvenlik standartları" ve "nükleer silahların yayılmasının önlenmesi" gibi genel ifadeler yer alsa da, somut ve bağlayıcı denetim mekanizmalarından yoksun olması eleştirilerin odak noktası. Daha önceki nükleer işbirliği anlaşmalarında, özellikle BAE ile yapılan "Altın Standart" olarak bilinen anlaşmada, BAE'nin uranyum zenginleştirme veya plütonyum yeniden işleme faaliyetlerinden vazgeçmesi şartı aranmıştı. Bu tür bir "sıfır zenginleştirme" taahhüdü, Suudi Arabistan anlaşmasında bulunmuyor. Bu eksiklik, Suudi Arabistan'ın gelecekte nükleer silah programı geliştirme potansiyelini açık bırakabileceği endişesini beraberinde getiriyor.
Anlaşmanın müzakereleri uzun yıllara dayanmakla birlikte, başlangıçta Suudi Arabistan'ın İsrail Devleti'ni tanıması koşuluna bağlanmıştı. Bu bağlantı, Orta Doğu'da yeni bir normalleşme sürecinin parçası olarak görülüyordu ve ABD'nin bölgedeki diplomatik çabalarının önemli bir ayağını oluşturuyordu. Ancak, 7 Ekim 2023'te Hamas'ın İsrail'e yönelik saldırılarının ardından bu normalleşme süreci sekteye uğradı ve anlaşmanın bu ön koşuldan bağımsız olarak ilerlediği anlaşılıyor. Bu durum, anlaşmanın jeopolitik dengelerdeki hassasiyetini daha da artırıyor ve Orta Doğu'daki mevcut gerilimi tırmandırma potansiyeli taşıyor.
Trump'ın Dış Politika Mirası ve Bölgesel Dinamikler
Donald Trump'ın başkanlık dönemi, uluslararası anlaşmalara ve çok taraflı kurallara meydan okuyan bir dış politika anlayışıyla damgasını vurdu. İran nükleer anlaşmasından (Ortak Kapsamlı Eylem Planı - JCPOA) çekilmesi, Paris İklim Anlaşması'ndan ayrılması gibi adımlar, küresel yönetişim mekanizmalarını zayıflatma eğilimini gösterdi. Suudi Arabistan ile yapılan bu nükleer anlaşma da, Trump yönetiminin "önce Amerika" sloganıyla özetlenebilecek, ulusal çıkarları uluslararası normların üzerinde tutan yaklaşımının bir yansıması olarak görülüyor. Suudi Arabistan ise, bölgedeki rakibi İran'ın nükleer programına karşılık olarak kendi nükleer kapasitesini geliştirme arayışında. İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetleri, Suudi Arabistan'ı benzer bir teknolojiye sahip olma konusunda motive eden temel faktörlerden biri.
Suudi Arabistan, "Vizyon 2030" çerçevesinde ekonomisini çeşitlendirme ve enerji ihtiyaçlarını karşılama hedefiyle nükleer enerjiye yatırım yapmayı planlıyor. Ancak, bu tür bir anlaşmanın denetim eksikliği, sivil nükleer programın askeri amaçlara kaydırılması riskini gündeme getiriyor. Ülkenin büyük bir petrol üreticisi olmasına rağmen, elektrik üretimi ve su arıtma gibi alanlarda nükleer enerjiden faydalanma isteği meşru görülebilir. Ancak, bu sürecin şeffaf ve uluslararası denetime açık olması, nükleer silahların yayılmasının önlenmesi (NPT) ilkesi açısından hayati önem taşıyor. Anlaşmanın, Suudi Arabistan'a nükleer yakıt döngüsünün kritik bir aşaması olan zenginleştirme yeteneğini kazandırması, bölgedeki diğer ülkeleri de benzer adımlar atmaya teşvik edebilir ve tehlikeli bir bölgesel silahlanma yarışını tetikleyebilir.
Küresel Güvenlik ve Türkiye İçin Yansımalar
Bu anlaşma, Orta Doğu'da zaten kırılgan olan güvenlik dengelerini daha da altüst etme potansiyeli taşıyor. Nükleer silahların yayılması, bölgedeki çatışma riskini artırabilir ve küresel istikrar üzerinde domino etkisi yaratabilir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA), nükleer programların barışçıl amaçlarla kullanıldığını doğrulamakla görevli ana kurumdur. Ancak, bu anlaşmada IAEA'ya tam denetim yetkisinin verilmemesi, ajansın etkinliğini ve uluslararası nükleer denetim rejiminin güvenilirliğini sorgulatıyor. Uzmanlar, bu tür "gevşek" anlaşmaların, nükleer silahların yayılmasını önleme çabalarına büyük bir darbe vurabileceği ve nükleer enerjinin kötüye kullanımını kolaylaştırabileceği konusunda uyarıyor.
Türkiye de Orta Doğu'da önemli bir aktör olarak, bölgedeki nükleer gelişmeleri yakından takip etmektedir. Nükleer silahların yayılması, Türkiye'nin ulusal güvenliği ve bölgesel çıkarları açısından ciddi bir tehdit oluşturmaktadır. Türkiye, her zaman nükleer silahların yayılmasının önlenmesi ilkesini desteklemiş ve bölgenin nükleer silahlardan arındırılmış bir bölge olması gerektiğini savunmuştur. Bu yeni gelişme, Türkiye'nin bölgesel güvenlik politikalarını gözden geçirmesine neden olabilir. Ankara, bu tür anlaşmaların şeffaflık, denetim ve uluslararası normlara uygunluk açısından en yüksek standartlarda yapılmasını talep ederek, bölgesel istikrarın korunması yönünde diplomatik çabalarını artırabilir.
Sonuç olarak, ABD'nin Suudi Arabistan ile imzaladığı, katı güvenlik maddelerinden ve uluslararası denetimden yoksun nükleer anlaşma, küresel nükleer silahların yayılmasının önlenmesi rejimini tehdit eden önemli bir gelişme olarak önümüzde duruyor. Bu durum, uluslararası ilişkilerde "güçlünün haklı olduğu" bir döneme mi girildiği sorusunu akıllara getirirken, Orta Doğu'daki dengeleri daha da karmaşık hale getirecek ve bölgedeki gerilimi artıracaktır. Uluslararası toplumun, bu tür anlaşmaların potansiyel tehlikelerine karşı uyanık olması ve nükleer güvenliğin küresel bir sorumluluk olduğu bilinciyle hareket etmesi gerekmektedir.
