Ünlü ekonomist ve deneme yazarı Tim Jackson (Birleşik Krallık, 1957), son kitabı L'economia de la cura (Bakım Ekonomisi) ile mevcut ekonomik paradigmayı kökten sarsan iki temel fikri ortaya koyuyor. Katalan yayınevi Arcàdia tarafından 2026'da yayımlanacak ve Anna Llisterri tarafından çevrilen bu eser, insan refahının zenginlikten ziyade sağlıkla ilgili olduğu ve ekonominin sürekli büyüme yerine her biçimiyle "bakım" odaklı olması gerektiği tezlerini işliyor. Jackson, İngiltere'deki çalışma odasından ARA gazetesine verdiği röportajda, son beş yıldır zihnini meşgul eden bu çığır açıcı fikirleri detaylı bir şekilde açıklıyor.
Jackson'ın kitabı, kişisel anekdotları felsefi, tarihsel ve ekolojik derslerle harmanlayarak bir tür "başlangıç yolculuğu" formatında kaleme alınmış. Bu yöntemle, okuyucuları sadece teorik bir tartışmaya değil, aynı zamanda refah ve ekonomik sistemler üzerine derinlemesine bir düşünme sürecine davet ediyor. Yazarın daha önce Katalanca okuyucularla buluşan Postcreixement (Büyüme Sonrası, 2022) adlı eseri de, sürdürülebilir bir gelecek için ekonomik büyüme takıntısından vazgeçilmesi gerektiğini savunuyordu.
Jackson'ın yeni kitabındaki temel argümanlar, günümüz kapitalist sisteminin dinamikleriyle doğrudan çatışıyor. İlk olarak, insan refahının ölçütünün maddi zenginlik birikimi değil, fiziksel ve zihinsel sağlık durumu olduğunu öne sürüyor. Bu, kişi başına düşen milli gelirin (GSYİH) refahın tek veya en önemli göstergesi olduğu yaygın inancına meydan okuyan radikal bir bakış açısı sunuyor. İkinci olarak ise, ekonominin öncelikli hedefinin durmaksızın büyüme değil, "bakım" olması gerektiğini vurguluyor; bu, hem insanlar arası ilişkilerde hem de çevreye karşı sorumlulukta kendini gösteren geniş kapsamlı bir kavram.
Büyüme Takıntısına Meydan Okuyan Bir Yaklaşım
Tim Jackson'ın "büyüme sonrası" veya "küçülme" ekonomisi olarak bilinen akımın önde gelen isimlerinden biri olması, tezlerinin arka planını oluşturuyor. GSYİH'nin bir ülkenin gerçek ilerlemesini, vatandaşlarının yaşam kalitesini veya çevresel sürdürülebilirliğini yansıtmadığı eleştirisi, uzun süredir dile getirilen bir konu. Jackson, bu eleştiriyi daha da ileri taşıyarak, sürekli büyüme arayışının doğal kaynakların tükenmesine, iklim krizine ve sosyal eşitsizliklerin derinleşmesine yol açtığını savunuyor. Bu bağlamda, Bhutan'ın "Gayri Safi Milli Mutluluk" endeksi veya Birleşmiş Milletler'in "İnsani Gelişme Endeksi" (İGE) gibi alternatif ölçütler, Jackson'ın vurguladığı "refahın yeniden tanımı" arayışına paralel düşüyor.
Uzmanlar, Jackson'ın önerdiği gibi, ekonomik odağın sadece niceliksel büyümeden niteliksel gelişmeye kaydırılmasının, toplumsal dayanıklılığı ve bireysel mutluluğu artırabileceği görüşünde birleşiyor. Bu yaklaşım, sağlık hizmetlerine, eğitime, sosyal güvenlik ağlarına ve çevre korumaya yapılan yatırımların, geleneksel ekonomik büyüme modellerinden daha fazla değer yaratabileceğini öne sürüyor. Özellikle iklim değişikliği ve pandemiler gibi küresel krizlerin yaşandığı günümüzde, kaynakların sürdürülebilir kullanımı ve toplumsal refahın önceliklendirilmesi, giderek daha acil bir ihtiyaç haline geliyor.
Refahın Yeniden Tanımı: Bakım Ekonomisi ve Küresel Bağlamı
Jackson'ın L'economia de la cura adlı eserinin Catalunya (Katalonya) bölgesinde yayımlanması, bu fikirlerin İspanya'da da yankı bulduğunu gösteriyor. İspanya ve genel olarak Avrupa, yaşlanan nüfus, işsizlik ve çevresel sürdürülebilirlik gibi konularda önemli zorluklarla karşı karşıya. Bakım ekonomisi modeli, bu tür zorluklara cevap verebilecek, insan odaklı ve sürdürülebilir çözümler sunma potansiyeli taşıyor. Örneğin, yaşlı bakımı, çocuk bakımı ve sağlık hizmetleri gibi alanlara yapılan yatırımlar, hem istihdam yaratabilir hem de toplumsal refahı artırabilir.
Bu radikal ekonomik düşünceler, Türkiye için de önemli çıkarımlar barındırıyor. Türkiye, genç nüfusu ve hızla değişen sosyal yapısıyla, ekonomik büyümenin ötesinde bir refah arayışına ihtiyaç duyabilir. Sağlık, eğitim ve sosyal hizmetlere odaklanan bir "bakım ekonomisi" yaklaşımı, Türkiye'nin kalkınma hedeflerini daha kapsayıcı ve sürdürülebilir bir temele oturtabilir. Özellikle kadınların işgücüne katılımını artırmak ve toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamak adına, bakım hizmetlerinin desteklenmesi ve değerinin artırılması büyük önem taşıyor. Küresel çapta yapılan araştırmalar, belirli bir gelir seviyesinin üzerinde, maddi zenginliğin mutluluk ve yaşam memnuniyeti üzerindeki etkisinin azaldığını gösteriyor; bu da Jackson'ın tezini destekler nitelikte.
Tim Jackson'ın çalışmaları, modern ekonominin temel varsayımlarını sorgulayarak, daha insancıl ve ekolojik bir gelecek için yol haritası sunuyor. Onun vizyonu, ekonomik sistemin sadece para kazanma aracı olmaktan çıkarılıp, insan sağlığı ve gezegenin iyiliği için bir araç haline getirilmesini öngörüyor. Bu, sadece ekonomik politikaların değil, aynı zamanda toplumsal değerlerin ve bireysel önceliklerin de yeniden gözden geçirilmesini gerektiren kapsamlı bir dönüşüm çağrısıdır. Jackson'ın "gerçek refahın sağlıkta, zenginlikte değil" şeklindeki mesajı, sürdürülebilir bir gelecek inşa etme çabalarımızda kritik bir kılavuz niteliği taşıyor.
