Barselonalı tanınmış fotoğrafçı Tanit Plana, yapay zekanın (YZ) sanatsal üretimdeki rolüne dair eleştirel bir bakış açısı sunarken, Kate Crawford'ın "Atlas de IA: Poder, política y costes planetarios de la inteligencia artificial" (Yapay Zeka Atlası: Yapay Zekanın Gücü, Politikası ve Gezegensel Maliyetleri) adlı ufuk açıcı kitabını okuyucularına tavsiye ediyor. Plana, teknolojinin sunduğu olanakları "çok uyarıcı" bulduğunu belirtirken, YZ ile olan ilişkisinde daima bilinçli ve sorumlu bir duruş sergilediğini vurguluyor. Sanatçının amacı, yapay zekayı sadece bir araç olarak kullanmak yerine, onun ardındaki derin güç yapılarını ve toplumsal etkilerini sanatı aracılığıyla görünür kılmak.
Tanit Plana, yapay zeka ile birkaç yıl önce çalışmaya başladığını ve bu süreçte her zaman eleştirel bir perspektifi koruduğunu ifade ediyor. "Yapay zekanın bizi yok edeceğini düşünen kıyametçilerin safında değilim, çünkü bunun olmayacağına inanıyorum; ancak diğer uçta, hiçbir bilinç ve sorumluluk taşımadan onu kullananlardan da değilim," sözleriyle kendi konumunu net bir şekilde ortaya koyuyor. Plana için yapay zeka, sadece estetik görüntüler üretmenin ötesinde, sistemin uyguladığı "şiddeti" ve işleyiş mekanizmalarını ifşa etme potansiyeline sahip bir araç. Bu nedenle, YZ ile ürettiği imgelerin "fotoğrafik görünme" gibi bir amacı olmadığını, aksine yapay zeka sisteminin içsel dinamiklerine ve potansiyel zararlarına işaret etmesi gerektiğini belirtiyor.
Plana'nın önerdiği, Ned Ediciones yayınevi tarafından basılan Kate Crawford imzalı "Atlas de IA" kitabı, yapay zekanın sadece teknik bir fenomen olmadığını, aynı zamanda derin politik, ekonomik ve çevresel sonuçları olan karmaşık bir yapı olduğunu gözler önüne seriyor. Kitap, YZ'nin hammaddelerinden iş gücü maliyetlerine, algoritmik önyargılardan çevresel ayak izine kadar geniş bir yelpazede, teknolojinin görünmeyen yüzünü inceliyor. Crawford, YZ etiği alanında önde gelen bir araştırmacı ve yazar olarak, bu teknolojinin toplumsal etkileri üzerine yaptığı çalışmalarla tanınıyor. Tanit Plana da bu tür eserler sayesinde kendi sanatsal çalışmalarında "güç yapılarını ve YZ'nin işleyişini" daha derinlemesine açığa çıkarabildiğini dile getiriyor.
Yapay Zekanın Görünmez Şiddeti ve Etik Boyutları
Tanit Plana'nın bahsettiği "yapay zeka sisteminin uyguladığı şiddet" kavramı, fiziksel bir şiddetten ziyade, algoritmaların yol açtığı sistemik sorunlara işaret ediyor. Bu, algoritmik önyargılar (bias), veri gizliliğinin ihlali, gözetim teknolojilerinin yaygınlaşması, iş gücü piyasasında yarattığı dönüşümler ve özellikle yapay zekanın enerji tüketimi ile nadir metallere olan bağımlılığının yol açtığı çevresel maliyetler gibi konuları kapsıyor. Yapay zeka modellerinin eğitimi için kullanılan devasa veri setleri ve bu süreçlerin gerektirdiği büyük enerji miktarları, gezegenimiz üzerindeki yükü artırıyor. Plana gibi sanatçılar, bu görünmez kalmaya eğilimli "şiddeti" sanatsal ifadeler aracılığıyla görünür kılmayı ve kamuoyunun dikkatini çekmeyi hedefliyor.
Sanat dünyası, yapay zekanın yükselişiyle birlikte farklı yaklaşımlar sergiliyor. Bir yandan YZ'yi doğrudan yaratıcı bir ortak olarak kullanan, generatif sanat eserleri üreten sanatçılar varken, diğer yandan Tanit Plana gibi isimler YZ'yi bir eleştiri ve sorgulama aracı olarak görüyor. Bu ikinci yaklaşım, teknolojinin sadece sunduğu kolaylıkları değil, aynı zamanda potansiyel tehlikelerini ve toplumsal etkilerini de mercek altına alıyor. Sanat, bu bağlamda, teknolojinin etik, sosyal ve politik boyutlarını derinlemesine inceleme ve izleyiciyi bu konularda düşünmeye teşvik etme gücünü kullanıyor. Plana'nın çalışmaları, yapay zekanın "kusurlarını" ve "mekanizmalarını" ifşa ederek, teknolojinin eleştirel bir bakış açısıyla nasıl kullanılabileceğine dair önemli bir örnek teşkil ediyor.
Küresel Bağlamda Yapay Zeka Tartışmaları ve Türkiye
Yapay zeka teknolojileri, son yıllarda dünya genelinde hızla yayılmakta ve günlük yaşamdan ekonomiye, sanattan bilime kadar her alana entegre olmaktadır. Küresel yapay zeka pazarının 2023 yılında milyarlarca Euro'luk bir büyüklüğe ulaştığı ve önümüzdeki yıllarda katlanarak artacağı tahmin edilmektedir. Bu hızlı büyüme, uluslararası alanda YZ etiği, regülasyonlar ve politikalar üzerine yoğun tartışmaları da beraberinde getirmiştir. Avrupa Birliği'nin (AB) yapay zeka teknolojilerine yönelik kapsamlı bir yasal çerçeve olan Yapay Zeka Yasası (AI Act) gibi girişimler, bu alandaki regülasyon ihtiyacının somut bir göstergesidir.
İspanya, Barselona gibi şehirlerin teknoloji ve inovasyon merkezleri olarak öne çıkmasıyla yapay zeka alanındaki gelişmeleri yakından takip etmektedir. Ülke, kendi Ulusal Yapay Zeka Stratejisi'ni geliştirerek bu alandaki yatırımlarını artırmakta ve etik ilkeleri belirlemeye çalışmaktadır. Türkiye de benzer şekilde, Ulusal Yapay Zeka Stratejisi ile bu alandaki potansiyelini değerlendirmeyi ve teknolojik dönüşüme ayak uydurmayı hedeflemektedir. Her iki ülkede de yapay zekanın ekonomik büyüme ve toplumsal fayda potansiyeli tartışılırken, beraberindeki etik, sosyal ve çevresel sorular da akademik çevrelerde, sivil toplumda ve sanat dünyasında giderek daha fazla gündeme gelmektedir. Türk sanatçıları da yapay zeka ile denemeler yaparak, bu teknolojinin sanattaki yerini ve insanlığa etkilerini sorgulayan eserler üretmektedir.
Tanit Plana ve Kate Crawford gibi isimler, yapay zekanın sadece teknik bir başarıdan ibaret olmadığını, aynı zamanda derin toplumsal ve etik sonuçları olan, karmaşık bir fenomen olduğunu bizlere hatırlatıyor. Onların çalışmaları, teknolojiyi bilinçli, eleştirel ve sorumlu bir şekilde kullanmanın önemini vurguluyor. Yapay zekanın gelecekte hayatımızdaki yerinin daha da büyüyeceği düşünüldüğünde, bu tür eleştirel düşüncenin ve sanatsal sorgulamanın rehberliği, teknolojinin insanlık yararına doğru bir şekilde gelişmesi için vazgeçilmezdir. Okuyucuların, yapay zekanın arkasındaki "güç, politika ve maliyetler" üzerine düşünmeye davet edilmesi, bu teknolojiyi daha kapsamlı bir bakış açısıyla değerlendirmelerine olanak tanıyacaktır.
