Geçtiğimiz 26 Aralık'ta, Doğu Afrika'nın stratejik öneme sahip bölgesi Somaliland, otuz yılı aşkın süredir beklediği uluslararası tanınma arayışında önemli bir dönüm noktasına ulaştı. İsrail'in Somaliland'ı bağımsız bir devlet olarak resmen tanıdığını açıklaması, bölgedeki diplomatik dengeleri sarsarken, fiilen bağımsızlığını ilan etmiş ancak uluslararası arenada izole kalmış bu ülkenin geleceği hakkında yeni tartışmaları başlattı. Somali'den 1991 yılında tek taraflı olarak ayrılan ve o tarihten bu yana barış, istikrar ve işleyen kurumsal yapılar inşa etmeyi başaran Somaliland için bu gelişme, ekonomik ve siyasi izolasyonu sona erdirme umudu taşıyor.
Somaliland'ın hikayesi, Afrika Boynuzu'nun çalkantılı tarihinde dikkat çekici bir istisna teşkil etmektedir. 1991 yılında, Somali'de merkezi devlet yapısının çökmesi ve iç savaşın başlamasıyla eş zamanlı olarak, eski İngiliz Somaliland'ı olarak bilinen bu bölge, bağımsızlığını ilan etti. Somali'nin aksine, Somaliland kendi içinde barışı sağlamayı, demokratik seçimler yapmayı ve işleyen bir hükümet sistemi kurmayı başardı. Kendi para birimine, ordusuna, yargı sistemine ve pasaportuna sahip olmasına rağmen, uluslararası toplumun büyük çoğunluğu tarafından tanınmaması, ülkenin gelişimini ciddi şekilde engelledi.
Uluslararası tanınmamanın Somaliland ekonomisi üzerindeki yıkıcı etkileri, ülkenin potansiyelini tam anlamıyla kullanamamasına neden olmuştur. Örneğin, Birleşik Arap Emirlikleri'nin önemli yatırımlarıyla modernleştirilen Berbera Limanı, stratejik konumu itibarıyla Doğu Afrika'nın en verimli limanlarından biri olmasına rağmen, tam kapasiteyle çalışamamaktadır. Benzer şekilde, 2012 yılında kurulan Coca-Cola şişeleme tesisi, sadece su hariç tüm hammaddelerini ithal etmek zorunda kalması ve lojistik zorluklar nedeniyle kapasitesinin yalnızca yarısını kullanabilmektedir. Bu durum, ülkenin küresel finans piyasalarına ve uluslararası kredi olanaklarına erişimini engellemesiyle daha da kötüleşmektedir. Gayri Safi Yurtiçi Hasıla'nın (GSYH) üçte birini oluşturan yurt dışından gelen para transferleri (remittances), Somaliland'ın ayakta kalmasında kritik bir rol oynamaktadır.
İsrail'in Somaliland'ı tanıması, bölgesel jeopolitik dengeler açısından da önemli mesajlar içermektedir. Kızıldeniz ve Bab el-Mandeb Boğazı'na yakınlığıyla stratejik bir konuma sahip olan Somaliland, İsrail için bölgedeki güvenlik ve ticari çıkarları açısından yeni bir kapı aralayabilir. Bu tanıma, aynı zamanda, İsrail'in Afrika kıtasındaki diplomatik nüfuzunu artırma çabalarının bir parçası olarak da görülebilir. Ancak bu adım, Somali'nin ve Afrika Birliği'nin tepkisini çekme potansiyeli taşımakta olup, diğer ülkelerin Somaliland'ı tanıma konusunda cesaretlenip cesaretlenmeyeceği merak konusudur.
Somaliland'ın Tarihi ve Bağımsızlık Mücadelesi
Somaliland'ın bağımsızlık arayışı, sömürgecilik dönemine kadar uzanan köklü bir geçmişe sahiptir. 1888'den 1960'a kadar İngiliz himayesinde olan İngiliz Somaliland'ı, 26 Haziran 1960'ta bağımsızlığını kazanmış, ancak sadece birkaç gün sonra, 1 Temmuz 1960'ta eski İtalyan Somaliland'ı ile birleşerek Somali Cumhuriyeti'ni kurmuştur. Bu birleşme, Somaliland halkı arasında zamanla artan bir hayal kırıklığına yol açmıştır. Merkezi Somali hükümetlerinin Somaliland'ı marjinalleştirdiği ve kaynakları adaletsiz dağıttığı algısı güçlenmiştir. Özellikle Siad Barre rejiminin baskıcı politikaları ve 1980'lerde Somaliland Ulusal Hareketi'ne (SNM) karşı yürüttüğü acımasız harekatlar, ayrılıkçı eğilimleri körüklemiştir. 1991'de Somali'de devletin çöküşüyle birlikte, Somaliland liderleri bu fırsatı değerlendirerek eski sömürge sınırları içinde bağımsızlıklarını yeniden ilan etmişlerdir.
Uluslararası Hukuk ve Diplomatik Çıkmaz
Uluslararası hukuka göre bir devletin tanınması için çeşitli kriterler bulunsa da (Montevideo Konvansiyonu'na göre kalıcı nüfus, tanımlanmış bir toprak, hükümet ve diğer devletlerle ilişki kurma kapasitesi), siyasi irade ve jeopolitik çıkarlar bu süreçte belirleyici olmaktadır. Afrika Birliği (AU), kıtadaki mevcut sınırların dokunulmazlığı ilkesine sıkı sıkıya bağlı kalarak, Somaliland'ın tanınmasına karşı çıkmaktadır. Bu tutumun temelinde, Somaliland'ın tanınmasının Afrika genelinde diğer ayrılıkçı hareketler için bir emsal teşkil edeceği ve kıtanın istikrarını bozacağı endişesi yatmaktadır. Bu durum, Somaliland'ın uluslararası finans kurumlarına, kalkınma yardımlarına ve doğrudan yabancı yatırımlara erişimini engellemekte, ülkeyi adeta bir 'hayalet devlet' durumuna düşürmektedir.
Somaliland Devlet Başkanı Abdirahman Mohamed Abdullahi'nin Mart ortasında Financial Times'a yaptığı açıklamada belirttiği "Yarımızı biz yaptık; diğer yarısı tanınma geldiğinde gelecek" sözleri, ülkenin umutlarını ve beklentilerini özetlemektedir. İsrail'in bu adımı, Somaliland için uzun ve zorlu bağımsızlık mücadelesinde küçük ama önemli bir zafer niteliğindedir. Ancak, bu tek tanınmanın, ülkenin küresel finans sistemine entegrasyonu veya Birleşmiş Milletler üyeliği gibi daha büyük hedeflere ulaşması için yeterli olup olmayacağı belirsizdir. Somali'nin ve Afrika Birliği'nin sert tepkileri, bölgesel gerilimleri artırabilir ve Somaliland'ın uluslararası tanınma sürecini daha da karmaşık hale getirebilir. Önümüzdeki dönemde, Somaliland'ın diplomatik çabalarını hızlandırması ve İsrail'den gelen bu ivmeyi diğer ülkelerin kapısını çalmak için kullanması beklenmektedir. Ancak, gerçek bağımsızlığın bedeli, sadece siyasi tanınmayla değil, aynı zamanda ekonomik entegrasyon ve bölgesel istikrarla da ölçülecektir.
