İspanya'nın otonom bölgelerinden Catalunya (Katalonya) cezaevleri, kadına yönelik şiddet (violencia machista) suçlarından hüküm giymiş mahkumların rehabilitasyon süreçlerine çığır açan bir teknoloji entegre etti. Sanal gerçeklik (VR) gözlükleri, mahkumlara şiddet eylemlerinin mağdurları oldukları durumları birinci elden deneyimleme fırsatı sunarak, empati düzeylerini artırmayı, işledikleri suçların sorumluluğunu üstlenmelerini sağlamayı ve şiddet dolu davranışlarının yıkıcı sonuçları hakkında farkındalık yaratmayı hedefliyor. Bu yenilikçi yaklaşım, adli sistemin sadece cezalandırıcı değil, aynı zamanda dönüştürücü bir role sahip olabileceğinin önemli bir göstergesi olarak öne çıkıyor.
Uygulama, Brians 1 cezaevi hariç tüm Catalunya penitenciar (cezaevi) merkezlerinde aktif olarak kullanılıyor. Projenin temel amacı, hükümlülerin suç teşkil eden davranışlarıyla ilişkili psikolojik, duygusal ve sosyal faktörleri tanımlamalarına ve bu faktörleri değiştirmelerine yardımcı olmaktır. Katılımcıların sanal ortamda kendi vücut hareketlerini yeniden üretebilmelerini sağlayan VR gözlükleri ve iki adet kumanda ile program kolayca uygulanabiliyor. Bu teknoloji, mahkumların soyut kavramlar yerine somut deneyimler aracılığıyla öğrenmelerini ve içselleştirmelerini sağlayarak geleneksel terapi yöntemlerinin ötesine geçmeyi amaçlıyor.
Mağdurun Gözünden Bakmak: Empati İnşası
Sanal gerçeklik gözlükleriyle sunulan deneyim, bireyin olayları sanki bizzat yaşıyormuş gibi hissetmesini sağlıyor. Program kapsamında, kadına yönelik şiddet mahkumları için özel olarak tasarlanmış dört farklı senaryo bulunuyor. Bunlardan en bilineni ve en etkili olduğu düşünüleni "embodiment" (vücut bulma) olarak adlandırılan senaryodur. Bu senaryoda, saldırgan, şiddet olayını mağdurun bakış açısından deneyimleyerek, fiziksel ve psikolojik acıyı bizzat hisseder. Bu derinlemesine deneyim, mahkumların kendi eylemlerinin mağdurlar üzerindeki etkilerini daha iyi anlamalarına yardımcı oluyor ve empati gelişimini tetikliyor.
Diğer senaryolar da benzer şekilde farkındalığı artırmaya odaklanıyor. İkinci senaryo, kamusal bir alanda yaşanan bir çift tartışmasını dışarıdan gözlemlemeyi içerirken, üçüncü senaryo saldırgan ile mağdur arasındaki bir konuşmayı, katılımcının her iki tarafın bakış açısını da dönüşümlü olarak deneyimlemesiyle sunuyor. Son olarak, koruma ve uzaklaştırma emirlerini ihlal eden kişiler için özel olarak tasarlanmış yeni bir senaryo da Katalan cezaevlerindeki cihazlara entegre edildi. Bu yeni araç, özellikle yasal kısıtlamalara uymayan mahkumların davranışlarının mağdurlar üzerindeki etkilerini anlamalarına yardımcı olmayı hedefliyor.
Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele ve Rehabilitasyonun Önemi
İspanya, kadına yönelik şiddetle mücadelede Avrupa Birliği içinde öncü yasalara ve programlara sahip ülkelerden biridir. 2004 yılında yürürlüğe giren "Ley Orgánica 1/2004 de Medidas de Protección Integral contra la Violencia de Género" (Kadına Yönelik Şiddete Karşı Kapsamlı Koruma Tedbirleri Organik Kanunu), bu alanda atılan en önemli adımlardan biridir. Bu yasa, şiddetin sadece fiziksel değil, psikolojik, cinsel ve ekonomik boyutlarını da kapsayarak geniş bir koruma ağı sunmaktadır. Catalunya'da uygulanan bu sanal gerçeklik tabanlı rehabilitasyon programı da, bu kapsamlı mücadelenin bir parçası olarak, suçluların topluma yeniden entegrasyonu ve tekrar suç işleme oranlarının düşürülmesi açısından büyük önem taşımaktadır.
Türkiye'de de kadına yönelik şiddetle mücadele, son yıllarda artan bir ivme kazanmış, yasal düzenlemeler ve farkındalık kampanyalarıyla desteklenmiştir. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinde yürütülen çalışmalar, şiddet mağdurlarına yönelik destek hizmetleri ve şiddet uygulayanlara yönelik rehabilitasyon programları mevcuttur. Ancak, sanal gerçeklik gibi yenilikçi teknolojilerin cezaevlerindeki rehabilitasyon süreçlerine entegrasyonu konusunda İspanya'daki bu örnek, Türkiye için de ilham verici bir model teşkil edebilir. Uzmanlar, bu tür teknolojilerin, şiddetin altında yatan bilişsel çarpıtmaları ve empati eksikliğini doğrudan hedef alarak, daha kalıcı davranış değişiklikleri sağlayabileceğini belirtmektedir.
Katalan Cezaevlerinde Başarılı Bir Program ve Gelecek Perspektifleri
Elde edilen veriler, programın Katalan cezaevlerinde önemli bir başarı yakaladığını gösteriyor. 2025 yılı boyunca, kadına yönelik şiddet suçlarından toplam 1.344 mahkum Katalan cezaevlerinde infaz süreçlerini geçirdi. Bu mahkumlardan 596'sı (%44), kadına yönelik şiddete özel rehabilitasyon programlarına katıldı. Bu rakam, bir önceki yıla göre %38'lik bir artışı temsil ediyor; 2024'te bu programlara 431 kişi katılmıştı. Generalitat (Katalonya Özerk Hükümeti) yetkilileri, tedavi programlarının evrensel olarak uygulanmadığını, bunun yerine her mahkum için teknik ve bireyselleştirilmiş kriterlere göre penitenciar (cezaevi) müdahalesinin yapıldığını vurguluyor. Bu bireysel yaklaşım, programın etkinliğini artıran temel faktörlerden biri olarak kabul ediliyor.
Sanal gerçeklik teknolojisinin rehabilitasyon programlarına entegrasyonu, gelecekte diğer suç türleri için de benzer uygulamaların geliştirilmesi potansiyelini barındırıyor. Ancak, bu tür ileri teknolojilerin maliyeti, tüm cezaevlerinde erişilebilirliği ve her mahkum üzerindeki etkinliğinin uzun vadeli takibi gibi zorluklar da göz ardı edilmemelidir. Bununla birlikte, Catalunya örneği, teknolojinin insan davranışlarını anlama ve değiştirme konusundaki gücünü bir kez daha kanıtlamaktadır. Bu tür programlar, sadece mahkumların değil, genel olarak toplumun şiddetle mücadeledeki bilincini artırma ve daha güvenli bir gelecek inşa etme yolunda atılmış önemli adımlar olarak değerlendirilmektedir.
