2019 yılının yaz aylarında Orta Doğu, ABD ile İran arasında tırmanan gerilimle nefesini tutmuştu. Dönemin ABD Başkanı Donald Trump, Beyaz Saray'daki tarihi Resolute masasının (Oval Ofis'teki Başkanlık masası) arkasından İran'a yönelik sert bir ültimatom yayınladı. Bu tehdit, Hürmüz Boğazı'nın kapatılması durumunda "tüm bir medeniyeti yok etme" potansiyeline sahip bir askeri müdahale sinyali taşıyordu. Washington ve Tahran arasındaki bu tehlikeli dans, küresel enerji piyasalarını ve uluslararası diplomasiyi derinden etkileyecek bir çatışmanın eşiğine gelmişti.
Başkan Trump'ın ültimatomu, özellikle 20:00'ye kadar Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmaması durumunda İran'a karşı askeri operasyon başlatılacağı uyarısını içeriyordu. Trump, saldırı hedefi olarak köprüler ve elektrik santralleri gibi kritik altyapıları açıkça belirtmiş, olası sivil kayıplardan İran hükümetini sorumlu tutacağını dile getirmişti. Bu tür bir saldırının sonuçları hakkında endişe verici görüntüler ortaya çıktığında, bu altyapıların çevresindeki sivilleri gören Trump, İranlı liderleri "masum insanları tehlikeye attıkları" için "kötü niyetli" olarak nitelendirmişti. Bu açıklamalar, gerilimin ne denli yüksek bir noktaya ulaştığını gözler önüne seriyordu.
Hürmüz Boğazı, küresel petrol ticaretinin can damarı konumundadır ve dünya petrol arzının yaklaşık beşte biri bu dar su yolundan geçmektedir. İran, geçmişte defalarca bu boğazı kapatma tehdidinde bulunmuştu; bu durum, uluslararası toplumda büyük endişelere yol açıyordu. Trump'ın ültimatomu, İran Devrim Muhafızları'nın bir Amerikan insansız hava aracını düşürmesinin ardından gelmişti ve bu olay, zaten kırılgan olan ilişkileri kopma noktasına getirmişti. Bölgesel istikrar için hayati önem taşıyan bu boğazın güvenliği, hem enerji güvenliği hem de küresel ekonomi için kritik bir mesele haline gelmişti.
Gerilimin tırmandığı o 36 saat, adeta bir felaketin eşiğinden dönülen anlara sahne oldu. İddialara göre, ABD askeri güçleri saldırı emrini beklerken, Başkan Trump son dakikada operasyonu iptal etme kararı aldı. Bu kararın, muhtemel sivil kayıpların yüksek olacağı yönündeki istihbarat raporları üzerine alındığı belirtildi. Bu ani geri adım, uluslararası camiada derin bir nefes alınmasına neden olsa da, ABD ile İran arasındaki güvensizliğin ve düşmanlığın ne denli köklü olduğunu bir kez daha ortaya koydu. Bölgedeki müttefikler ve rakipler, Washington'ın bir sonraki hamlesini dikkatle izlemeye devam etti.
ABD-İran Geriliminin Kökenleri ve Küresel Yankıları
ABD ile İran arasındaki gerilim, 1979 İran İslam Devrimi'nden bu yana süregelen karmaşık bir tarihe dayanmaktadır. Şah rejiminin devrilmesi ve ardından gelen İslami yönetim, Washington ile Tahran arasında derin bir ideolojik ve stratejik uçurum yaratmıştır. Özellikle 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) olarak bilinen nükleer anlaşma, bir nebze olsun tansiyonu düşürmüş olsa da, Donald Trump'ın 2018'de bu anlaşmadan tek taraflı çekilmesiyle ilişkiler yeniden gerginleşmiştir. Trump yönetimi, İran'a karşı "maksimum baskı" politikası uygulayarak, Tahran'ı nükleer programından vazgeçmeye ve bölgesel nüfuzunu azaltmaya zorlamayı hedeflemiştir. Bu politika, ekonomik yaptırımların yanı sıra askeri tehditleri de içermekteydi.
Bölgesel aktörler de bu gerilimin önemli bir parçasıdır. Suudi Arabistan, İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler, İran'ın bölgesel nüfuzundan ve nükleer emellerinden duydukları endişeyi sıkça dile getirmektedir. Bu ülkeler, ABD'nin İran'a karşı sert duruşunu desteklerken, olası bir çatışmanın kendileri için de ciddi sonuçlar doğurabileceğinin farkındadır. Öte yandan, Rusya ve Çin gibi büyük güçler ise, ABD'nin tek taraflı adımlarını eleştirerek, diplomatik çözüm yollarının aranması gerektiğini vurgulamışlardır. Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği de, tarafları itidale davet ederek, bölgesel istikrarın korunması için arabuluculuk çabalarını sürdürmüştür.
Olası Bir Çatışmanın Etkileri ve Türkiye'nin Rolü
ABD ile İran arasında yaşanacak tam ölçekli bir askeri çatışma, Orta Doğu için yıkıcı sonuçlar doğurabilir. Petrol fiyatlarında astronomik artışlar, yeni bir mülteci krizi, vekalet savaşlarının şiddetlenmesi ve bölgesel istikrarsızlığın daha da derinleşmesi gibi senaryolar, uluslararası analistler tarafından sıklıkla dile getirilmektedir. Böylesi bir çatışma, küresel ekonomiyi de derinden sarsacak ve dünya çapında domino etkisi yaratacaktır. Diplomasinin ve karşılıklı iletişimin, bu tür felaket senaryolarını önlemedeki kritik rolü, söz konusu 36 saatlik krizde bir kez daha açıkça görülmüştür. Gerilimin zirveye ulaştığı anlarda bile, diyalog kanallarının tamamen kapanmaması, daha büyük bir felaketin önüne geçilmesinde etkili olmuştur.
Türkiye, hem İran hem de ABD ile köklü ilişkilere sahip bir ülke olarak, bu gerilimde önemli bir dengeleyici rol oynama potansiyeline sahiptir. Ankara, bölgedeki istikrarın ve barışın korunması adına taraflara itidal çağrısında bulunmuş, diplomatik çözüm yollarını teşvik etmiştir. Özellikle enerji güvenliği açısından Hürmüz Boğazı'nın açık kalması, Türkiye'nin ekonomik çıkarları için de hayati önem taşımaktadır. Türkiye, hem bölgedeki komşularıyla iyi ilişkiler sürdürme hem de Batı ittifakındaki yerini koruma stratejisiyle, bu tür krizlerde arabuluculuk rolünü üstlenmeye hazır olduğunu göstermiştir. Ancak, bölgedeki jeopolitik dengelerdeki her değişiklik, Türkiye'nin dış politikasını da yakından etkilemektedir.
