ABD'li saygın siyaset bilimci Susan Stokes, son kitabı Los regresores. Líderes que erosionan sus propias democracias (Gerileyenler: Kendi Demokrasilerini Aşındıran Liderler) ile 21. yüzyılda dünya genelinde gözlemlenen demokratik gerilemenin ardındaki nedenleri derinlemesine inceliyor. Barselona'da, CCCB (Centre de Cultura Contemporània de Barcelona - Barselona Çağdaş Kültür Merkezi) tarafından düzenlenen bir tartışmaya katılmak üzere bulunan Stokes, kitabında ekonomik eşitsizlikleri bu sürecin kilit faktörlerinden biri olarak işaret ederken, farklı ülkelerden ve ideolojilerden liderlerin demokratik sistemi içeriden nasıl parçaladığını detaylı bir şekilde açıklıyor. Bu önemli eser, küresel çapta demokrasiye yönelik tehditleri anlamak için kritik bir çerçeve sunuyor.
Stokes'un analizine göre, demokratik gerileme genellikle ani bir darbe veya devrimle değil, aksine demokratik kurumların yavaş yavaş ve sistematik bir şekilde aşındırılmasıyla gerçekleşiyor. Liderler, genellikle yasal yolları kullanarak ve halkın rızasını alarak iktidarlarını pekiştiriyor, ancak bu süreçte yargı bağımsızlığı, medya özgürlüğü, sivil toplum kuruluşlarının faaliyetleri ve seçim süreçlerinin şeffaflığı gibi temel demokratik mekanizmalar zayıflatılıyor. Bu durum, demokrasinin dışarıdan değil, bizzat kendi aktörleri tarafından tehlikeye atıldığına dair endişeleri artırıyor ve küresel siyaset sahnesinde giderek daha belirgin bir eğilim haline geliyor.
Kitap, Venezuela'dan Macaristan'a, Polonya'dan Amerika Birleşik Devletleri'ne (özellikle Trump dönemi) kadar çeşitli ülkelerdeki örnek olayları inceleyerek, liderlerin anayasal değişiklikler, yargı reformları veya seçim yasalarındaki düzenlemeler gibi araçlarla nasıl güçlerini konsolide ettiklerini ortaya koyuyor. Stokes, bu liderlerin ortak özelliğinin, genellikle popülist söylemlerle halk desteğini arkalarına alarak, muhalif sesleri susturma ve eleştirel kurumları etkisiz hale getirme stratejileri izlemeleri olduğunu vurguluyor. Ekonomik eşitsizliklerin, bu popülist liderlerin yükselişi için verimli bir zemin hazırladığı ve toplumdaki kutuplaşmayı derinleştirdiği de yazarın önemli tespitleri arasında yer alıyor.
Demokratik Gerilemenin Küresel Bağlamı ve Türkiye Bağlantısı
Susan Stokes'un incelediği demokratik gerileme olgusu, son yıllarda uluslararası alanda birçok siyaset bilimci ve kuruluşun dikkatini çekiyor. Freedom House, V-Dem Enstitüsü ve Economist Intelligence Unit (EIU) gibi kurumların yıllık raporları, dünya genelinde demokrasinin gerilediğini ve otoriterleşme eğilimlerinin arttığını gösteriyor. Özellikle 2000'li yılların başından itibaren, liberal demokrasilerin temel ilkeleri olan hukukun üstünlüğü, ifade özgürlüğü ve azınlık hakları gibi alanlarda ciddi düşüşler yaşandığı belirtiliyor. Bu küresel eğilim, sadece yeni demokrasileri değil, köklü demokratik geleneğe sahip ülkeleri de etkileyerek, siyasi sistemlerin kırılganlığını gözler önüne seriyor.
Türkiye de demokratikleşme ve gerileme süreçlerini kendi tarihinde deneyimlemiş bir ülke olarak, Stokes'un analizleriyle yakından ilişkilendirilebilir. Özellikle son yıllarda, yargı bağımsızlığına yönelik tartışmalar, medya özgürlüğündeki kısıtlamalar ve sivil toplum üzerindeki baskılar, Türkiye'deki demokratik kurumların durumu hakkında benzer endişeleri gündeme getiriyor. İspanya'da ise Katalonya (Catalunya) bağımsızlık referandumu sonrası yaşanan siyasi gerilimler ve aşırı sağcı Vox partisinin yükselişi gibi gelişmeler, demokrasinin farklı baskı mekanizmaları altında nasıl sınandığını gösteriyor. Stokes'un Barselona ziyareti ve burada yaptığı konuşma, bu küresel sorunların yerel bağlamlarda nasıl yankı bulduğunu anlamak açısından da önem taşıyor.
Demokrasiyi Korumak İçin Atılması Gereken Adımlar
Susan Stokes'un çalışmaları, demokratik gerilemenin sadece siyasi elitlerin değil, aynı zamanda vatandaşların ve sivil toplumun da sorumluluğunda olduğunu gösteriyor. Demokrasinin korunması için, hukukun üstünlüğüne bağlılık, güçlü ve bağımsız yargı kurumları, özgür ve çoğulcu medya, aktif sivil toplum kuruluşları ve şeffaf seçim süreçleri hayati önem taşıyor. Ekonomik eşitsizliklerin azaltılması ve sosyal adaletin sağlanması da, popülist ve otoriter liderlerin yükselişine zemin hazırlayan faktörleri ortadan kaldırmak için kritik adımlar olarak öne çıkıyor. Stokes, demokrasiyi aşındıran liderlerin genellikle kendi meşruiyetlerini halkın iradesine dayandırdığını, bu nedenle vatandaşların demokratik değerlere sahip çıkmasının ve kurumları korumasının elzem olduğunu vurguluyor.
Siyaset bilimcinin Barselona'da yaptığı bu uyarılar, Avrupa ve dünya genelindeki siyasi tartışmalara ışık tutuyor. Demokrasinin sadece bir yönetim biçimi değil, aynı zamanda sürekli savunulması ve geliştirilmesi gereken bir değerler bütünü olduğunu hatırlatan Stokes, kitabıyla bu karmaşık süreci anlamak ve gelecekteki olası gerilemeleri önlemek için önemli bir yol haritası sunuyor. Küresel çapta demokratik kurumların güçlendirilmesi ve vatandaşların siyasi süreçlere aktif katılımının teşvik edilmesi, 21. yüzyılın en büyük meydan okumalarından biri olarak belirginliğini koruyor.
