Geçtiğimiz hafta Barselona, kent planlaması alanında uzmanlaşmış Milanlı şehir plancısı Alessandro Balducci'yi ağırladı. Àrea Metropolitana de Barcelona (Barselona Metropoliten Alanı – AMB) tarafından düzenlenen bir konferansta konuşan Balducci, Avrupa'da son yıllarda giderek daha fazla tartışılan bir konuya, yani toplu taşımanın ücretsiz olup olmaması gerektiği sorusuna yanıt vermesi istendi. Balducci, bu konuda düşünülmesi gerektiğini ancak böyle bir girişimin kamu kaynakları üzerindeki potansiyel yükünün göz ardı edilmemesi gerektiğini belirterek temkinli bir duruş sergiledi. Bu açıklama, sürdürülebilir kentleşme ve sosyal eşitlik hedefleri ile maliyet etkinliği arasındaki karmaşık dengeyi bir kez daha gözler önüne serdi.
Alessandro Balducci'nin bu konudaki belirsiz tavrı, aslında ücretsiz toplu taşımanın uygulanabilirliği etrafındaki küresel tartışmanın bir yansımasıdır. Bir yandan çevresel faydaları ve sosyal kapsayıcılığı artırma potansiyeliyle cazip görünürken, diğer yandan muazzam finansal yükü ve operasyonel zorlukları beraberinde getirebilir. Barselona gibi yoğun nüfuslu ve turistik bir şehirde, toplu taşıma sisteminin finansmanı ve sürdürülebilirliği, şehrin geleceği için kritik öneme sahiptir.
Ücretsiz Toplu Taşımanın Artıları ve Eksileri
Ücretsiz toplu taşıma fikri, özellikle iklim değişikliğiyle mücadele ve şehirlerdeki trafik sıkışıklığını azaltma hedefleri doğrultusunda güçlü argümanlara sahiptir. Bu modelin savunucuları, ücretlerin kaldırılmasının araç kullanımını azaltacağını, böylece hava kirliliğini düşüreceğini ve karbon emisyonlarını azaltacağını belirtiyor. Ayrıca, düşük gelirli vatandaşlar için ulaşım maliyetini ortadan kaldırarak sosyal eşitliği ve erişilebilirliği artıracağı, şehir merkezlerindeki ticareti canlandıracağı ve otopark sorununu hafifleteceği düşünülüyor. Barselona gibi turistik şehirlerde ise turistlerin şehir içi ulaşımını kolaylaştırarak genel deneyimlerini iyileştirebileceği de bir başka potansiyel fayda olarak öne sürülüyor.
Ancak, bu cazip tablonun bir de diğer yüzü var. Ücretsiz toplu taşıma sisteminin finansmanı, en büyük engel olarak karşımıza çıkıyor. Bilet gelirlerinin ortadan kalkmasıyla ortaya çıkacak devasa bütçe açığı, ya vergilerle ya da başka kamu hizmetlerinden kısıntı yapılarak karşılanmak zorunda kalacaktır. Balducci'nin vurguladığı "kamu kaynakları" tam da bu noktaya işaret etmektedir. Ayrıca, ücretlerin kaldırılmasıyla yolcu sayısında yaşanacak ani artış, mevcut altyapı ve araç filosu üzerinde büyük bir baskı oluşturabilir. Bu durum, sefer sıklıklarının artırılması, daha fazla otobüs ve tren alımı, ek personel istihdamı gibi ek maliyetleri beraberinde getirir ki bu da hizmet kalitesinin düşmesine neden olabilir.
Küresel Örnekler ve Barselona Bağlamı
Dünya genelinde bazı şehirler ve hatta ülkeler, ücretsiz toplu taşıma modelini denemeye başlamıştır. Lüksemburg, 2020 yılında tüm toplu taşıma ağını ücretsiz hale getiren ilk ülke oldu. Estonya'nın başkenti Tallinn ve Fransa'nın Dunkirk şehri de bu modeli başarıyla uygulayan örnekler arasında yer alıyor. Almanya'da ise bazı şehirler, özellikle hava kirliliğiyle mücadele etmek amacıyla pilot projeler yürütüyor. Bu örnekler, ücretsiz toplu taşımanın sadece bir hayal olmadığını, doğru planlama ve yeterli finansmanla hayata geçirilebileceğini gösteriyor.
Barselona özelinde ise durum biraz daha karmaşık. Àrea Metropolitana de Barcelona (AMB), metro, otobüs ve tramvay hizmetlerinin büyük bir kısmını yönetiyor ve şehrin ulaşım ağının kalbinde yer alıyor. Şehrin mevcut bilet sistemi, T-Casual, T-Usual gibi farklı abonelik seçenekleriyle geniş bir yelpaze sunsa da, özellikle gelir düzeyi düşük vatandaşlar için hala bir maliyet unsuru teşkil ediyor. Barselona'nın yıllık toplu taşıma gelirleri yüz milyonlarca avroyu bulurken, bu gelirin tamamen ortadan kalkması, Ajuntament de Barcelona (Barselona Belediyesi) ve Generalitat de Catalunya (Katalonya Özerk Yönetimi) bütçeleri üzerinde ciddi bir baskı yaratacaktır. Bu nedenle, ücretsiz toplu taşıma gibi radikal bir adım atmadan önce, kapsamlı maliyet-fayda analizleri ve alternatif finansman modelleri üzerinde derinlemesine çalışılması gerekmektedir.
Türkiye'deki büyük şehirlerde de toplu taşıma ücretleri ve sübvansiyonlar sürekli bir tartışma konusudur. İstanbul, Ankara, İzmir gibi metropollerde öğrenci, emekli ve engelli vatandaşlara yönelik indirimli tarifeler uygulanmakta, ancak toplu taşımanın tamamen ücretsiz hale getirilmesi fikri, mevcut ekonomik koşullar altında pek olası görünmemektedir. Türkiye'deki belediyeler de toplu taşıma hizmetlerinin sürdürülebilirliği için ciddi sübvansiyonlar sağlamakta, ancak bu durum da kamu bütçeleri üzerinde önemli bir yük oluşturmaktadır. Bu bağlamda, Barselona'daki tartışmalar, Türkiye'deki kent yöneticileri ve şehir plancıları için de önemli dersler ve perspektifler sunmaktadır.
Sonuç olarak, Alessandro Balducci'nin Barselona'da yaptığı açıklama, ücretsiz toplu taşıma konusunun sadece bir ulaşım meselesi olmadığını, aynı zamanda kent ekonomisi, sosyal adalet ve çevresel sürdürülebilirlik gibi çok boyutlu bir tartışma olduğunu gösteriyor. Bu cesur vizyonun hayata geçirilmesi, kapsamlı bir siyasi irade, sağlam bir finansman modeli ve halkın geniş katılımıyla mümkün olabilir. Barselona gibi öncü şehirlerde bu tür tartışmaların yürütülmesi, geleceğin şehirlerinin nasıl şekilleneceğine dair önemli ipuçları vermektedir.
