İspanya'nın gözde şehri Barselona (Barcelona), iklim değişikliğiyle mücadele ve kentsel dayanıklılığı artırma hedefiyle önemli bir adım attı. Şehir, yağmur suyu emilimini sağlayan sürdürülebilir kentsel drenaj sistemlerinin (SUDS - Sistemas Urbanos de Drenaje Sostenible) yüzeyini son beş yılda 3,5 kat artırarak 17,3 hektara çıkardı. Bu, Eixample bölgesindeki 14 blokluk bir alana eşdeğer bir büyüklüğe tekabül ediyor ve şehrin yeşil alanlarını sadece estetik bir unsur olmaktan çıkarıp, aynı zamanda hayati bir su yönetimi işlevi görmesini sağlıyor.
Barselona Belediyesi (Ajuntament de Barcelona) tarafından 2018'de başlatılan ve 2019'dan itibaren uygulamaya konulan bu yenilikçi yaklaşım, kentsel dönüşüm projeleri kapsamında oluşturulan yeni peyzajlı alanları, çocuk oyun parklarını ve diğer yeşil bölgeleri adeta birer "sünger şehir" bileşenine dönüştürüyor. Bu sistemler, geleneksel kanalizasyon altyapısının aksine, yağmur suyunu yüzeyden toplayarak yeraltına sızmasını sağlıyor, böylece hem yeraltı su kaynaklarını besliyor hem de şehirdeki sel riskini azaltıyor.
Sürdürülebilir Kentsel Drenaj Sistemleri (SUDS) Nedir?
Sürdürülebilir Kentsel Drenaj Sistemleri (SUDS), şehir yüzeyini daha geçirgen hale getirerek yağmur suyunun doğal yollarla toprağa sızmasını amaçlayan bir dizi mühendislik ve peyzaj çözümünü kapsar. Barselona'nın İklim Planı'na entegre edilen bu sistemler, temelde kentsel alanlarda akarsu havzalarının işleyişini taklit eder. Sokaklarda, meydanlarda ve parklarda oluşturulan bu özel tasarımlı alanlar, hafifçe çukurlaştırılmış yüzeyleri ve geçirgen malzemeleri sayesinde yağmur sularını toplar ve yavaşça toprağın derinliklerine nüfuz etmesini sağlar.
Bir SUDS alanı, görünüşte sıradan bir peyzajlı parter (çiçeklik) veya çakıl/kum zeminli bir çocuk oyun alanı gibi durabilir. Ancak, bu alanlar, yüzey akışından gelen suyu toplamak ve bir süzgeç gibi yeraltına yönlendirmek üzere tasarlanmıştır. En önemli fark, yağmur suyunun doğrudan kanalizasyon sistemine girmemesi (ancak aşırı yağış durumunda bir güvenlik önlemi olarak kanalizasyona yönlendirilebilir) ve bunun yerine yeraltı su seviyelerini doldurarak akiferleri (su taşıyan kayaç katmanları) yeniden şarj etmesidir. Bu sayede, nispeten temiz olan yağmur suyunun arıtma tesislerine gönderilmesi engellenir, bu da su arıtma ve potabilizasyon (içme suyu haline getirme) süreçlerinin enerji maliyetlerinden önemli ölçüde tasarruf sağlar.
SUDS'lerin bir diğer kritik faydası ise suyun kalitesini artırmasıdır. Çakıl, kum ve bitki örtüsü gibi doğal filtreler, yağmur suyunu asfalt yüzeylerden toplanan askıda katı maddelerden, hidrokarbonlardan, ağır metallerden ve organik maddelerden arındırır. Bu doğal arıtma süreci, suyun akiferlere ulaşmadan önce temizlenmesini sağlar. Akiferlerden çekilen bu temizlenmiş su daha sonra kentsel yeşil alanların sulanması veya sokakların temizlenmesi gibi amaçlar için kullanılabilir, böylece su kaynaklarının döngüsel ekonomisine katkıda bulunulur.
Barselona'nın Sünger Şehir Vizyonu ve Türkiye İçin Çıkarımlar
Barselona'da şu anda 104 farklı SUDS noktası bulunuyor ve bunlar şehrin en yeni kentsel reform projelerinde yer alıyor. Ciutadella Parkı, Glòries Meydanı, Can Batlló Parkı, Consell de Cent caddesi üzerindeki yeşil eksen, Colònia Castells Parkı ve Marina del Prat Vermell'deki Tretze Roses Parkı gibi prestijli lokasyonlarda bu sistemlere rastlamak mümkün. Sadece peyzajlı parterler değil, aynı zamanda infiltrasyon kuyuları, drenaj hendekleri, infiltrasyon depoları, bitkilendirilmiş şeritler, geçirgen kaldırım taşları ve biyolojik tutma şeritleri gibi çeşitli SUDS türleri de şehirde uygulanmaktadır. Bu çeşitlilik, Barselona'nın "sünger şehir" (sponge city) konseptini ne kadar kapsamlı bir şekilde benimsediğini göstermektedir.
Akdeniz iklimine sahip Barselona gibi şehirler, iklim değişikliğinin etkilerini yoğun bir şekilde hissetmektedir. Bir yandan şiddetli yağışlar ve ani sellerle mücadele ederken, diğer yandan uzun süreli kuraklık dönemleri ve su kıtlığı tehdidiyle karşı karşıyadır. SUDS gibi doğa tabanlı çözümler, bu çifte tehdide karşı kentsel dayanıklılığı artırmanın anahtarıdır. Bu sistemler, sadece sel riskini azaltmakla kalmaz, aynı zamanda yeraltı suyu seviyelerini yükselterek su kaynaklarını korur, şehirdeki ısı adası etkisini azaltır ve kentsel biyoçeşitliliği destekler.
Türkiye'deki büyük şehirler de benzer iklim sorunlarıyla yüzleşmektedir. İstanbul, İzmir ve Ankara gibi metropoller, ani ve şiddetli yağışlar sonucu yaşanan sellerle sık sık gündeme gelmekte, aynı zamanda uzun süreli kuraklık dönemlerinde su kaynakları konusunda endişe yaşamaktadır. Barselona'nın SUDS uygulamaları, Türk şehirleri için değerli bir model teşkil edebilir. Kentsel planlama ve altyapı projelerinde bu tür sürdürülebilir drenaj sistemlerinin entegre edilmesi, şehirlerin iklim değişikliğine uyum sağlamasına, su kaynaklarını daha verimli yönetmesine ve daha yaşanabilir, yeşil alanlara sahip olmasına katkıda bulunacaktır. Uzmanlar, bu tür doğa temelli çözümlerin, geleneksel gri altyapı çözümlerine kıyasla hem daha ekonomik hem de çevresel açıdan daha faydalı olduğunu vurgulamaktadır.
