Barselona'nın Nou Barris (Dokuz Mahalle) bölgesinde yer alan, henüz bir asırlık tarihi bile dolmamış küçük Can Peguera mahallesi, 2.000'den biraz fazla sakiniyle, şimdiye kadar üç önemli halk referandumu düzenlemiş olmanın gururunu yaşıyor. Bu oylamaların her birinde mahalle sakinleri, kendi gelecekleri ve kimlikleri için hayati önem taşıyan konularda söz sahibi oldular. Bu durum, Can Peguera'yı Barselona'da yerel demokrasinin ve sivil katılımın en canlı örneklerinden biri haline getiriyor.
İlk Referandum: Mahallenin Adının Belirlenmesi (1998)
Can Peguera'nın adı bugün bu şekilde anılıyorsa, bu mahalle sakinlerinin 1998'deki bir oylamasının sonucudur. Aslında, 1929'dan itibaren Montjuïc'teki gecekondu sakinlerini barındırmak amacıyla inşa edilen bu küçük mahalle, marquesa de Castellbell'in mülkiyetindeki Can Peguera çiftliğinin arazilerine kurulmuştu. Yönetimler tarafından projeye verilen ilk isim "Ramon Albó" idi, ancak halk arasında "Horta'nın ucuz evleri" (les cases barates d'Horta) olarak biliniyordu. Bu beyaz, tek katlı evler, Baró de Viver, Bon Pastor ve Eduard Aunós (bugünkü Can Tunis/Zona Franca) mahallelerindeki benzer "ucuz evler" projeleriyle aynı felsefeyi ve görünümü paylaşıyordu. Günümüzde bu mahallelerin çoğu tarih oldu ve yalnızca Bon Pastor'daki ucuz evler müzesi kaldı.
Özellikle libertar ve anarşist-sendikalist eğilimli bir mahalle olan Can Peguera'da, İkinci İspanya Cumhuriyeti'nin ilanı, mahallenin adının halk eğitimini savunan pedagog, hukukçu ve politikacı Hermenegildo Giner de los Ríos olarak değiştirilmesi gibi gelişmeleri beraberinde getirdi. Ancak Franco diktatörlüğü döneminde, çocuk ıslah evleriyle ve Primo de Rivera ile Franco diktatörlükleriyle bağlantılı bir figür olan Ramon Albó adı yeniden kullanılmaya başlandı. Bu tarihsel karmaşa karşısında, mahalledeki sivil hareket, 1998'deki mahalle festivali sırasında Ramon Albó adının değiştirilip değiştirilmeyeceği konusunda bir referandum düzenlemeye karar verdi. Oylamada "Cases Barates" ve "Can Peguera" seçenekleri sunuldu. En çok oyu alan, kayıp çiftlik evine atıfta bulunan "Can Peguera" oldu ve mahalle, kendi kimliğini bu şekilde yeniden tanımladı.
İkinci Referandum: Mahallenin Bağımsızlığı (2006)
Sekiz yıl sonra, 2006'da, Barselona Ajuntament'i (Belediyesi) şehrin mahalle haritasını ve bazı bölgelerin sınırlarını yeniden düzenlemeye girişti. Nou Barris bölgesinde mahalle sayısının 14'ten 12'ye düşürülmesi ve Can Peguera'nın Turó de la Peira'ya ilhak edilmesi önerildi. Ancak, Can Peguera'nın güçlü sivil derneği bu plana şiddetle karşı çıktı ve mahallenin kendine özgü kişiliğini ve zengin tarihini savundu. Bu durum üzerine, yine mahalle festivali sırasında bir halk oylaması yapılmasına karar verildi. Can Peguera sakinlerinin %60'ından fazlası referandumda oy kullandı ve ezici çoğunlukla bağımsız kalma seçeneği kazandı. Bu oylama yasal olarak bağlayıcı olmasa da, Ajuntament (Belediye) sonuçlara saygı duydu, mahallenin özgünlüğünü kabul etti ve Can Peguera kendi ayrı kimliğiyle varlığını sürdürdü. Bu, yerel yönetimin halkın iradesine verdiği önemi gösteren önemli bir örnek teşkil etti.
Üçüncü Referandum: Evlerin Korunması (2014)
Mahallenin özgünlüğü, büyük ölçüde küçük evlerden oluşan yapısına dayanmaktadır. Bu evlerin tamamı, o dönemde Patronat Municipal de l'Habitatge'nin (şimdiki Barselona Belediye Konut ve Rehabilitasyon Enstitüsü) mülkiyetindeydi. Ancak bu eşsiz manzara, 1976 tarihli Metropoliten Genel Planı tarafından tehdit altındaydı. Plan, Can Peguera'daki evlerin yıkılmasını ve yerlerine apartman blokları inşa edilmesini öngörüyordu; tıpkı diğer üç "ucuz ev" grubunda olduğu gibi. İşte bu tehdit, o zamana kadar çevredeki diğer mahallelerle bağlantılı olan Can Peguera Sivil Derneği'nin kurulmasını tetikledi. Kırk yıl sonra, 2014 yılının Aralık ayında, mahalle sakinleri üçüncü referandumda ezici çoğunlukla evlerin yıkım kararının kaldırılmasını ve Can Peguera'nın özünün korunmasını oyladı. Bu sonuçların ardından Ajuntament (Belediye), yıkım tehdidini geri çekti ve mahallenin geleceği için yeni bir sayfa açıldı.
Bu karar, büyük bir meydan okumanın da başlangıcı oldu: "Can Peguera Gelecek Planı"nı tasarlamak ve hayata geçirmek. Bu plan, evlerin kapsamlı rehabilitasyonunu, sosyal ve kentsel müdahaleleri ve "Ekipman Balkonu" adı verilen projeyi içeriyordu. Günümüzde, evlerin rehabilitasyonu için bir pilot çalışma yapıldı ve ekipmanların ilk aşaması tamamlandı, ancak kat edilecek daha çok yol var. Bu bağlamda, mahallenin dördüncü bir referandumla karşı karşıya kalması ihtimali bulunuyor. Ajuntament (Belediye), güncel yaşanabilirlik standartlarını karşılamak amacıyla 40 m²'lik en küçük evlerin yıkılması olasılığını gündeme getirdi ve bu konu, mahalle sakinlerinin yeni bir kararıyla şekillenecek.
Arka Plan ve Bağlam: Barselona'da Yerel Demokrasi ve Kent Kimliği
Can Peguera'nın hikayesi, Barselona'nın ve genel olarak İspanya'nın 20. yüzyıl kentsel gelişim tarihini yansıtan önemli bir kesit sunuyor. "Casas Baratas" (Ucuz Evler) projesi, 1920'lerde ve 30'larda, özellikle büyük şehirlere göç eden işçiler ve gecekondularda yaşayan nüfus için acil konut ihtiyacını karşılamak amacıyla ortaya çıkan sosyal konut modellerindendi. Bu mahalleler, genellikle şehir merkezlerinin dışında, temel altyapı eksiklikleriyle kurulmuş, ancak zamanla güçlü bir topluluk kimliği geliştirmişlerdir. Can Peguera'nın libertar ve anarşist-sendikalist geçmişi, İspanya İç Savaşı öncesi ve sırasındaki güçlü işçi hareketlerinin ve toplumsal örgütlenmenin bir mirasıdır. Bu durum, mahalle sakinlerinin kendi kaderlerini tayin etme konusundaki kararlılıklarını açıklayan önemli bir bağlam sunar.
Barselona, İspanya'da sivil katılımın ve mahalle derneklerinin güçlü olduğu şehirlerden biridir. Franco rejiminin sona ermesinden sonra, yerel yönetimler halkın katılımını teşvik eden mekanizmalar geliştirmiştir. Can Peguera'daki referandumlar, bu yerel demokrasi geleneğinin somut örnekleridir. Yasal olarak bağlayıcı olmasalar bile, bu tür oylamalar, belediye yönetimleri üzerinde önemli bir siyasi ve ahlaki baskı oluşturarak, halkın sesinin duyulmasını ve kararların şekillenmesini sağlamıştır. Bu durum, Türkiye'deki kentsel dönüşüm projeleri ve yerel yönetim kararlarında halkın katılımının sınırlı kaldığı durumlarla karşılaştırıldığında, İspanya'daki yerel demokrasi anlayışının farklı bir boyutunu ortaya koymaktadır.
Sonuç ve Gelecek Perspektifi: Topluluk Kimliğinin Gücü
Can Peguera'nın üç referandum deneyimi, küçük bir topluluğun kendi kimliğini, sınırlarını ve fiziksel çevresini koruma mücadelesinde ne kadar etkili olabileceğini gözler önüne seriyor. Bu mahalle, modern kentsel planlamanın standardize edici yaklaşımlarına ve "eskiyi yıkıp yeniyi yapma" eğilimine karşı durarak, kendi tarihini ve yaşam biçimini savunmuştur. Mahalle sakinlerinin kolektif iradesi, Ajuntament'i (Belediye) önemli kararlarını yeniden gözden geçirmeye ve halkın taleplerine uygun çözümler üretmeye sevk etmiştir. Bu durum, sürdürülebilir kentsel gelişimde sadece teknik ve ekonomik faktörlerin değil, aynı zamanda topluluk kimliğinin ve sosyal uyumun da ne kadar belirleyici olduğunu göstermektedir.
Gelecekteki potansiyel dördüncü referandum, Can Peguera'nın karşı karşıya olduğu yeni bir ikilemi temsil ediyor: modern yaşanabilirlik standartları ile tarihi dokuyu ve topluluk hafızasını koruma arasındaki denge. 40 m²'lik evlerin yıkılıp yıkılmayacağı kararı, sadece bir konut meselesi olmaktan öte, mahallenin ruhunu ve özgün yapısını nasıl koruyacağının bir sembolü olacaktır. Can Peguera, Barselona'nın kalbinde, halkın katılımıyla şekillenen, direnişle yoğrulmuş ve kimliğini sürekli yeniden tanımlayan yaşayan bir laboratuvar olmaya devam edecektir. Bu örnek, yerel toplulukların kendi geleceklerini inşa etme ve şehirlerinin gelişimine yön verme potansiyelini tüm dünyaya sergilemektedir.
