İklim değişikliğinin etkileri tüm dünyada hissedilirken, aşırı sıcak hava dalgaları kentlerdeki sosyal eşitsizlikleri daha da belirgin hale getiriyor. İspanya'nın Barselona kentinde yapılan yeni bir araştırma, bu acı gerçeği gözler önüne serdi: Şehirdeki yaklaşık 905.000 kişi, yani metropol nüfusunun yaklaşık %27'si, hem yüksek sıcaklıklara maruz kalan hem de sosyoekonomik açıdan savunmasız bölgelerde yaşıyor. Universitat Autònoma de Barcelona (Barselona Özerk Üniversitesi) bünyesindeki Institut de Govern i Polítiques Públiques (IGOP - Kamu Yönetimi ve Politikaları Enstitüsü) tarafından yürütülen ve Coğrafya Profesörü Marc Parés liderliğindeki bu çalışma, iklim adaleti konusundaki endişeleri artırıyor.
IGOP araştırması, Barselona metropol bölgesinde bu çifte dezavantajın bir arada bulunduğu 77 mahalleyi (İspanyolca'da "barrio") tespit etti. Analiz edilen mahallelerin %28,6'sını oluşturan bu bölgeler, yüksek kent yoğunluğu, eski ve yalıtımı yetersiz binalar, yeşil alan eksikliği gibi ortak özelliklere sahip. Ayrıca, bu mahallelerde yaşayan nüfusun ortalama gelir ve eğitim seviyelerinin Barselona ortalamasının altında olduğu belirlendi. Bu faktörlerin birleşimi, "şehir ısı adası" etkisini tetikleyerek, buralarda yaşayanların yaz aylarında çok daha zorlu koşullarla karşı karşıya kalmasına neden oluyor.
Araştırma, sıcaklık farklılıklarını da çarpıcı bir şekilde ortaya koydu. Barselona bölgesindeki en dezavantajlı mahalleler, ortalama olarak, daha yüksek gelirli bölgelere göre yaklaşık bir derece daha sıcak kaydedildi. Bu sonuca ulaşmak için araştırmacılar, 2022 yazına ait verileri analiz etti. Uydu üzerinden elde edilen yüzey sıcaklığı ölçümleri ve insanların yaşadığı termal stresi tahmin etmek için nem ve rüzgar gibi faktörleri de içeren UTCI (Universal Thermal Climate Index - Evrensel Termal İklim Endeksi) kullanıldı. Bu detaylı metodoloji, sıcaklığın sadece bir sayıdan ibaret olmadığını, aynı zamanda insan sağlığı ve yaşam kalitesi üzerindeki etkilerini de gözler önüne serdi.
Sıcaklığın Coğrafyası: En Kırılgan Eksenler
Barselona'daki bu sıcaklık eşitsizliği sorunu, özellikle iki büyük metropol ekseninde yoğunlaşıyor. Bir yanda Llobregat Nehri çevresindeki L'Hospitalet, Cornellà, El Prat ve Sant Boi gibi bölgeler yer alırken, diğer yanda Besòs Nehri hattındaki Sant Adrià de Besòs, Nou Barris, Santa Coloma de Gramenet ve Badalona gibi alanlar öne çıkıyor. Bu bölgeler, Barselona'nın sanayi geçmişine sahip, genellikle işçi sınıfının yoğun olarak yaşadığı ve kentsel dönüşümün yeterince yapılamadığı mahalleler olarak biliniyor. Yoğun yapılaşma ve betonlaşma, bu bölgelerde yeşil alanların yetersizliğine yol açarak, sıcak hava dalgalarının etkisini daha da artırıyor.
Sıcaklık eşitsizliği sadece dış ortamla sınırlı kalmıyor; aynı zamanda evlerin içine de yansıyor. IGOP'a göre, bu mahallelerde yaşayan birçok hane, klima taktırma veya uzun süreli kullanımından kaynaklanan yüksek elektrik faturalarını karşılama konusunda ekonomik sıkıntılar yaşıyor. Bu durum, zaten düşük gelirli olan ailelerin yaz aylarında serinleme imkanından mahrum kalmasına neden oluyor. Ayrıca, inşaat, dağıtım veya temizlik gibi sektörlerde açık havada çalışan nüfusun önemli bir kısmı da bu mahallelerde ikamet ediyor. Bu kişiler, hem evlerinde hem de iş yerlerinde aşırı sıcaklara maruz kalarak iki kat risk altında kalıyorlar.
Küresel Bir Sorun ve Çözüm Arayışları
Barselona'daki bu durum, aslında küresel bir sorunun yerel bir yansıması. Aşırı sıcaklar ve şehir ısı adası etkisi, dünya genelindeki birçok büyük metropolde gözlemleniyor. Kentlerdeki beton ve asfalt yüzeyler, gündüzleri güneş ışınlarını emerek ısınır ve geceleri bu ısıyı yavaşça salarak çevreyi ısıtır. Yeşil alanların ve su kütlelerinin eksikliği, bu ısının dağılmasını engelleyerek, özellikle yoğun ve yoksul mahallelerde sıcaklıkların daha da yükselmesine neden olur. İklim değişikliği ile birlikte bu tür olayların sıklığı ve şiddeti artarken, kentlerin bu yeni koşullara adaptasyonu büyük önem taşıyor.
Araştırma, Barselona'ya ek olarak Madrid, Valensiya ve Sevilla şehirlerini de incelemiş ve benzer bir örüntü tespit etmiştir. İncelenen dört büyük metropol bölgesinde toplamda 3,7 milyondan fazla insan, sosyal dezavantaj ile aşırı sıcaklıklara yüksek maruziyetin birleştiği mahallelerde yaşıyor. Bu durum, İspanya genelinde iklim değişikliğinin etkileriyle mücadele ve kentsel planlama politikalarının gözden geçirilmesi gerektiğini gösteriyor. Türkiye'deki büyük şehirlerde de benzer sorunlar yaşanmaktadır; özellikle İstanbul gibi yoğun nüfuslu ve yeşil alanları kısıtlı kentlerde, özellikle yaz aylarında "şehir ısı adası" etkisi ve sosyoekonomik farklılıklara bağlı sıcaklık eşitsizlikleri gözlemlenmektedir. Bu nedenle, Barselona örneği, Türkiye için de önemli dersler içermektedir.
Bu eşitsizliğin giderilmesi için acil ve kapsamlı politikalar gereklidir. Kentsel planlamada yeşil alanların artırılması, ağaçlandırma projeleri, binaların yalıtım standartlarının yükseltilmesi ve serinleme merkezlerinin oluşturulması gibi önlemler hayati önem taşımaktadır. Ayrıca, savunmasız hanelere enerji faturaları konusunda destek sağlanması ve açık havada çalışan işçilerin korunmasına yönelik düzenlemeler yapılması da gerekmektedir. Barselona'daki bu çalışma, iklim değişikliğiyle mücadelenin sadece çevresel bir mesele değil, aynı zamanda derin bir sosyal adalet sorunu olduğunu bir kez daha hatırlatıyor.
