Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Katalonya'nın (Catalunya) önde gelen bağımsızlık yanlısı liderleri Oriol Junqueras, Jordi Turull ve Jordi Sànchez'in İspanya Yüksek Mahkemesi aleyhine açtığı davayı yeniden inceleme talebini reddetti. Strasbourg merkezli mahkeme, geçtiğimiz günlerde yaptığı açıklamayla, beş yargıçtan oluşan bir heyetin, bu liderlerin tutuklu yargılanmaları sırasında siyasi haklarının ihlal edildiği yönündeki iddialarını yeniden gözden geçirme talebini kabul etmediğini duyurdu. Bu karar, Kasım ayında yedi Avrupa yargıcının tutuklu yargılamanın siyasi hakları ihlal etmediği yönündeki ilk kararını kesinleştirmiş oldu.
AİHM'nin davayı yeniden açmayı reddetmesiyle, daha önce verilen karar kesinleşerek İspanya Yüksek Mahkemesi'nin 2017 seçimleri, Katalonya Parlamentosu'nun (Parlament de Catalunya) kuruluşu ve başkanlık ataması girişimleri sırasında üç liderin tutuklu yargılanmasını onaylayan kararı da teyit edilmiş oldu. Strasbourg'daki yargıçlar, İspanya Yüksek Mahkemesi'nin tutuklu yargılamayı haklı çıkarmak için "yeterli nedenler" sunduğunu belirtmişti. Ayrıca, bağımsızlık yanlısı liderlerin seçimlere katılma imkanı buldukları da mahkeme tarafından gözlemlenmişti. Bu karar, Katalonya'daki bağımsızlık yanlısı hareket için önemli bir hukuki ve siyasi darbe olarak yorumlanıyor.
Davacı liderlerden Esquerra Republicana de Catalunya (ERC) partisi lideri Oriol Junqueras, İspanya'yı, 1 Ekim 2017 (1-O) referandumu davasında tutuklu yargılanırken Katalonya Parlamentosu'nun kurucu oturumuna ve Generalitat (Katalonya Özerk Yönetimi) başkanının atanma oturumuna katılmasının engellendiği gerekçesiyle şikayet etmişti. Junqueras, milletvekili olarak görevini yerine getirme ve Katalan Meclisi üyesi olarak görüşlerini ifade etme hakkının ihlal edildiğini iddia ediyordu. Bu durum, Junqueras'ın siyasi kariyerinde önemli bir dönüm noktası olmuş ve Katalan siyasetinde derin yankılar uyandırmıştı.
Junts per Catalunya (Junts) partisinin mevcut genel sekreteri Jordi Turull da, 1 Ekim 2017 referandumu nedeniyle tutuklu yargılanması sebebiyle özgürlük hakkı, siyasi temsil hakkı ve yetkililer tarafından hakkın kötüye kullanılması iddialarıyla AİHM'ye başvurmuştu. Turull'un başvurusu, siyasi hakların kısıtlanması ve tutukluluk koşullarının meşruiyeti üzerine yoğunlaşırken, eski Assemblea Nacional Catalana (ANC) başkanı ve 2017 seçimlerinde Junts'un iki numaralı adayı Jordi Sànchez ise, kampanya sürecine katılma, Parlamento'ya gitme ve başkanlık atamasına iştirak etme hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştü. Sànchez'in seçim etkinliklerine katılma, hapishaneden medya ile konuşma ve daha fazla internet erişimi talepleri reddedilmişti. Ayrıca, tutuklu yargılanırken iki kez başkan adayı olarak önerilmiş, ancak İspanya Yüksek Mahkemesi bu talepleri 17 Nisan ve 18 Haziran 2018 tarihlerinde geri çevirmişti.
Katalonya Bağımsızlık Süreci ve Hukuki Arka Plan
AİHM'nin bu kararı, İspanya'nın yakın tarihindeki en büyük siyasi krizlerden biri olan Katalonya bağımsızlık sürecinin hukuki boyutunu bir kez daha gündeme getirdi. Katalonya'da bağımsızlık talepleri, yüzyıllara dayanan kültürel ve dilsel farklılıkların yanı sıra, ekonomik ve siyasi özerklik arayışlarından beslenmektedir. Özellikle 2010'lu yıllarda, İspanya Anayasa Mahkemesi'nin Katalonya Özerklik Statüsü'nü kısıtlamasının ardından bağımsızlık yanlısı hareket ivme kazanmıştır. Bu süreç, 1 Ekim 2017'de İspanyol hükümetinin yasa dışı ilan ettiği bir bağımsızlık referandumu ile zirveye ulaşmış, referandumun ardından Katalonya Parlamentosu tek taraflı bağımsızlık ilan etmiştir. İspanya hükümeti ise buna sert bir şekilde yanıt vererek Anayasa'nın 155. maddesini yürürlüğe koymuş, Katalonya'nın özerkliğini askıya almış ve bağımsızlık yanlısı liderleri tutuklamıştır.
Tutuklanan liderler, "isyana teşvik" ve "kamu kaynaklarını kötüye kullanma" suçlamalarıyla İspanya Yüksek Mahkemesi'nde yargılanmış ve uzun hapis cezalarına çarptırılmışlardı. Bu süreçte, Oriol Junqueras, Jordi Turull ve Jordi Sànchez gibi isimlerin tutuklu yargılanmaları ve siyasi haklarının kısıtlandığı iddiaları, hem İspanya içinde hem de uluslararası alanda büyük tartışmalara yol açmıştı. Katalan bağımsızlık yanlıları, bu tutuklamaların siyasi bir intikam olduğunu ve demokratik hakların ihlali anlamına geldiğini savunurken, İspanyol hükümeti ise hukukun üstünlüğünü koruduğunu ve anayasal düzeni savunduğunu belirtmişti. AİHM'ye yapılan başvurular, bu hukuki mücadelenin uluslararası arenaya taşınması anlamına geliyordu ve mahkemenin kararları, İspanya'nın iç hukuk süreçlerinin meşruiyeti açısından kritik önem taşıyordu.
Kararın Siyasi ve Hukuki Etkileri
AİHM'nin bu son kararı, İspanya'nın ulusal mahkemelerinin Katalan liderler hakkındaki kararlarını destekler nitelikte olup, İspanyol yargısının tutumunu uluslararası düzeyde meşrulaştırmaktadır. Karar, özellikle İspanya'da tartışılmakta olan af yasası (ley de amnistía) bağlamında da önemli sonuçlar doğurabilir. İspanya Sosyalist İşçi Partisi (PSOE) liderliğindeki hükümet, Katalan bağımsızlık yanlısı partilerin desteğini almak için 2017 olaylarına karışanlara yönelik geniş kapsamlı bir af yasasını geçirmeye çalışmaktadır. AİHM'nin bu kararı, af yasasının hukuki ve siyasi gerekçelerini tartışanlar için yeni bir argüman sunabilir. Bazı hukuk uzmanları, AİHM'nin bu kararının İspanya'nın iç hukuk süreçlerine olan saygısının bir göstergesi olduğunu ve ulusal mahkemelerin kararlarını desteklediğini belirtmektedir.
Karar, Katalan bağımsızlık hareketinin gelecekteki stratejilerini de etkileyebilir. Hukuki yollarla uluslararası destek arayışları bir kez daha başarısızlığa uğramış gibi görünse de, hareketin siyasi talepleri devam edecektir. Bu durum, Katalan siyasetinde gerilimi artırabilir ve bağımsızlık yanlısı partileri yeni eylem ve stratejiler geliştirmeye itebilir. Türkiye açısından bakıldığında ise, uluslararası insan hakları mahkemelerinin ulusal hukuk sistemleri üzerindeki etkisi ve siyasi davaların uluslararası boyutu, benzer tartışmaların yaşandığı ülkeler için önemli bir emsal teşkil etmektedir. AİHM'nin bu tür kararları, demokratik süreçlerin ve insan hakları standartlarının korunması açısından küresel bir öneme sahiptir ve dünya genelindeki hukukçular ile insan hakları savunucuları tarafından yakından takip edilmektedir.
